Pertgei che ils gronds progets IT dal Stadi naudan adina malschan?

ENSEMBLE, Citysoftnet, Swiss Government Cloud: Il stadi planescha software sco in tunnel. Pichinas equipas e code averti serian il meglder via.

Open the interactive version

Tgi che en Zurich retschaiva assistenza sociala, survegn in budget mensil: uschia per il affit, uschia per il viver. Cun il nov software dals Servetschs Socials quest budget n'è betg pli pudì crear fin a favrer 2026, sco il Ombudsman da la citad ha scrit en in rapport.Bericht festhältGeld, das jemand zu Unrecht bezogen hatte, konnte die Stadt 2025 nicht zurückfordern. Das System kannte keine Rückforderung.

Die Anforderungen an diese Software haben Fachleute aus Bern, Basel und Zürich 2013 in Workshops erhoben. Im Januar 2018 vergab der gemeinsame Verein der drei Städte den Auftrag. Bern stellte 2023 um, Zürich im Januar 2025, Basel voraussichtlich Anfang 2027. Zwischen dem ersten Workshop und dem ersten Zürcher Fall lagen mehr als elf Jahre. Die Ombudsstelle zieht in ihrem Jahresbericht ein knappes Fazit: Die Einführung müsse «leider auch in Zürich als misslungen bezeichnet werden».

Am 20. Oktober 2026 hat der Bund eine Cloud für bis zu 7 Mrd. Franken ausgeschrieben. Die Verträge laufen insgesamt 14 Jahre.

Eine Sozialhilfe-Software und eine Cloud haben wenig gemeinsam. Ihr Problem ist trotzdem dasselbe. Der Staat scheitert an Software nicht trotz seiner Sorgfalt, sondern wegen ihr. Er plant sie wie einen Tunnel, vergibt sie in einem Stück und finanziert sie als Projekt mit einem Ende. Software hat aber kein Ende.

Keine Pannen, sondern ein Muster

Citysoftnet, so heisst die Zürcher Software, ist kein Einzelfall. Die Liste der grossen IT-Vorhaben, die aus dem Ruder gelaufen sind, ist lang genug für eine Tabelle:

Die Vorhaben stammen aus verschiedenen Ämtern und Jahrzehnten, und doch gleichen sie sich. Am Anfang steht ein Gesamtsystem, das viele alte Systeme auf einmal ablösen soll. Die Anforderungen entstehen Jahre, bevor der erste Nutzer das System sieht. Umgestellt wird an einem Stichtag, an dem das alte System vom Netz geht. Und die Schlüsselrollen besetzen Externe, die nach dem Projekt wieder gehen. Bei INSIEME waren sie laut dem Untersuchungsbericht des Parlaments «mehrheitlich mit externen Experten besetzt».

Das ist kein Pech. Die Eidgenössische Finanzkontrolle hat 2026 ihre Prüfungen der grossen IT-Vorhaben aus zwei Jahren ausgewertet, 24 Berichte über ein Volumen von 3 bis 5 Mrd. Franken. Ihr Befund: Die wesentlichen Defizite, die sie schon 2016 benannt hatte, bestehen weiter. Ein Kapitel des Berichts trägt den Titel «Die Organisation lernt nicht systematisch dazu».

Die Bundeskanzlei hält in ihrer Stellungnahme dagegen. Von den rund 200 Projekten, die jedes Jahr abgeschlossen werden, sei die grosse Mehrheit erfolgreich. Ich glaube das, und es stützt das Argument eher, als dass es ihm widerspricht. Die kleinen Projekte gelingen. Es sind die grossen, die scheitern.

Ein Tunnel wird fertig, Software nie

Die Schweiz kann einen 57 Kilometer langen Eisenbahntunnel durch den Gotthard bauen. Das Verfahren dafür ist bewährt: planen, Kosten berechnen, ausschreiben, bauen, abnehmen. In der Softwarebranche heisst dieses Vorgehen Wasserfall, weil jede Phase in die nächste fliesst und keine zurück. Für einen Tunnel passt es. Er soll zwei Portale verbinden, und daran ändert sich in 17 Jahren Bauzeit nichts.

Bei Software ist es umgekehrt. Am Anfang weiss man am wenigsten. Was ein Sozialarbeiter wirklich braucht, merkt er oft erst, wenn er mit dem System arbeitet. Und die Technik ändert sich schneller, als eine Ausschreibung dauert. Wer 2012 eine Cloud für 14 Jahre bestellt hätte, hätte Werkzeuge wie Kubernetes oder die grossen KI-Modelle nicht kennen können. Heute sind sie Alltag.

Dass die Grösse selbst das Risiko ist, zeigen auch die Zahlen. Eine Studie von McKinsey und der Universität Oxford über mehr als 5'400 IT-Projekte kam zum Schluss, dass grosse Projekte ab 15 Mio. Dollar ihr Budget im Schnitt um 45 Prozent überschreiten und 56 Prozent weniger Nutzen bringen als versprochen. Wer gross bestellt, erhält also im Schnitt weniger als die Hälfte des Nutzens für fast anderthalbmal so viel Geld. Jedes zusätzliche Projektjahr erhöhte die Überschreitung um 15 Prozent. Bent Flyvbjerg und Alexander Budzier fanden unter 1'471 IT-Projekten jedes sechste, das im Schnitt dreimal so viel kostete wie geplant.

Ich habe in den letzten 25 Jahren mehrere Firmen mitaufgebaut, deren Kern Software ist, darunter einen Onlinehändler und einen digitalen Vermögensverwalter. Keine davon ist nach einem Pflichtenheft entstanden. Wir haben klein angefangen, jeden Schritt sofort an echten Kunden geprüft und nur ausgebaut, was funktionierte. Projektbudgets gab es nicht. Es gab Teams, die dauerhaft für einen Themenbereich zuständig waren, jedes mit einer Person, die entscheidet, was als Nächstes gebaut wird, in der Fachsprache dem Product Owner. Wir waren schnell, aber jeder Schritt war so klein, dass ein Fehler wenig kostete. Das ist der eigentliche Unterschied. Nicht Tempo gegen Sorgfalt, sondern viele kleine Risiken statt eines grossen.

Das System belohnt das grosse Paket

In prima: Eu na sustegn betg che en ils uffizis i sajan las persunas sbagliadas. Il cuntegn fissar fissar e nun correct. Tgei che legia las reglas tenor las qualas il Stadi ordina software, vesas insatge diferent. Il grond project è la decisiun raschuna.

Cumenzescha cun il daner. In project IT dal Stadi basegna in credit d'engasament. Il Finanzhaushaltgesetz descriva el sco «import maximal», fin a la quala il Consili federal po prender «per in intent specific» engasaments. El è calculà «sin basa da calculs curas, conform a reglas professiunalas». Tgi che vul daners sto, al princip, definir tgei che construescha e tgei che costa. Exactamain en il mument che sa pauc. Tgi che s'impara en il cors, sto avair in credit supplementar, e quai è publicamain in confess da sbagl. En las citads è il medem: Berna ha per Citysoftnet dapi 2023 mehrere Nachkredite duvrà dumandar.

Suenter vegn publicà sco in contract per in furnitur. Per Citysoftnet il dretg d'acquisto da l'epoca ha interdiccà tut dialog cun ils furniturs. Offertas e pretgs han perquai «parzialmain basà sin pretensiuns falsas», ha scrit il Berner Gemeinderat pli tard. Sche il contract è attribuit, mintga midada daventa cara. Il Beschaffungsgesetz permetta uschia anc da attribuir contracts suenter senza nova licitaziun al furnitur existent, sch'in midament pudess engionar «costi substanzialas». Il Bundesrat ha explicà en 2025 per tgei che ha allungà manualmain ils contracts cloud existents: In midament da furnitur per il period da transiziun «sareva cun grondas ristgas da interrupziun e segirezza sco era cun custs excessivs». Quai è il lock‑in, ina dipendenza da la quala na po pli vegnir pli simplamain sortì.

E mintga project ha ina fin. La metoda da project dal Stadi, HERMES, ha dal 2022 era project agile. Ma er quels vegnan serrads. Il controll da finanzas resumia il contradicziun en ina frasa che pudess esser pendenta en mintga uffizi: «Projects sa sviluppar pli orientads vers il product e iterativamain, entant che la governanza resta basà sin projects». Uschia vegn software construi sco product e gesti sco tunnel.

Perquai gida pauc sch'ils teams lavuran agil, en ciclus curts cun feedback continu. Per Citysoftnet ha il furnitur lavurà tenor in Gutachten per il parlament da la citad da Berna en moda agile, ma ils projects suenter han seguit HERMES. En la telecomunicaziun da l'armada, in project d'uns 1.9 miliards da francs, per in partproject è vegnì decidì en 2025, suenter il contract, d'ir agile. Quai sto ussa vegnir reflectà en las structuras da contract, e tenor il Finanzkontrolle han naschì «ulteriurs retard». Eu l'emploresch sco ina cascada da waterfall cun sprints: teams agile en in quadret che al princip fixa tut.

Resta la dumonda, tgi ha la savida. Il controll da finanzas spricht dal «già oz il grond percent da collavurants externs en projects IT». L'acquisto extern è «relativamain car» e augmenta «il risc da perdita da savida». Tgi che na construescha betg, po mo cumandar. E tgi che comanda sto scriver tut avant.

La Cloud suonda il medem plan da construcziun

Ina cloud n'è betg in sistem da gestiun da cas. È infrastructura: data centres, memorias, rait. Quai è cumprà, na inventà. E la nova licitaziun è megldra che INSIEME. Il Stadi vergibt trais lots a tschintg differents furniturs, paga mo quai che vegn duvrà, e averta il martgà suenter set anns. Ils 7 miliards da francs èn in plafon e na èn betg ina despesa, distribuì sin 14 ans cun fin a 500 milliuns da francs per onn. Co che il plafon e il consum pon variar, mussa ils contracts cloud existents: Da in plafon da cost da 110 milliuns da francs ha il Stadi fin al september 2025 rund 61 Mio. abgerufen.

Malgrad tut quai la cloud vegn construi tenor il vegl plan. La strategia cloud dal Stadi datta da december 2020. Las emprimas prestaziuns duvran vegnir procuradas en l'autumn tard da 2027, sch'ina plagnia na cumpara. Da la strategia fin al prim tir è ina perioda da set anns. Ils contracts cadres duran enfin 2034, contracts singuls enfin 2041.

Na savain nagin oz sch'igl è profitabel. Il Botschaft des Bundesrats ha en 2024 declerà ch'i dat «mo in quadron da cost, betg ina analisa cost‑benefici». Il Finanzkontrolle ha scrit en 2025 che il profit economic n'è «anc betg demussà». L'utilisaziun è betg obligatorica, e ils uffizis n'han «anc betg s'engasà ferm». Il risc da dals retard e plagnas en l'acquisto è en il medem rapport considerà grond. Era qua sa vesair suenter l'avertura, sch'il tunnel è profitabel.

Il pli grond che m'interessa è insatge auter. Il parlament ha beschlossen da preferir, en la cloud «sche pussaivel», Open Source e firmas cun chasa en Svizra. La Ausschreibung permetta però nagins consorzi, uschia nagins collavuraziuns da pliras firmas, e mintga furnitur po candidar sulet per in lot. Ina firma svizra, che sola è massa pitschna, na po betg collavurar cun autras. Sco subfurnitur d'in grond po ella participar, ma sco partenari egal na. Tgi che vul promover firmas svizras stuess permetter ad ellas da collavurar. La licitaziun fa il cuntrari.

Eu scriv quai sco imprendader che profitescha d'in ferm centre tecnologich svizzer. Quai duai vegnir savì cura che l'argument è examinat. En plural hai eu presentà il problem sco tema per in project d'in departament federal da tecnologia, al qual eu returnar al final:

Eu na dic betg che la cloud vegn a fallir. Eu dic che ella vegn construi tenor il medem plan sco projects che han fallì: grond, lung, e il profit cumpara sulet a la fin.

Pitg, independent, durabel

Il megld exemplu contrari vegn da la medema amministraziun fiscala, che ha duvrà interrumer INSIEME. Era il proget succedent FISCAL-IT ha avì difficultads en il 2016, in grond release è vegnì annullà pervia da sbagls critichs. Suenter ha l'administraziun midà: teams agils ensemen cun l'Uffizi federal d'informatica, a la fin da mintga ciclus da svilup da 14 dis è vegnì presentà il software. En il 2020 la "Controlla finanzial", ha declerà che il svilup agil e ils teams cumunz han «mostrà» la lur valur. L'administraziun fiscala vul evitar da puspè «soluzions cumpletas» per si sistemas.

Il medem Uffizi ha retschavì en il matg dal 2021 il mandat per il "Certificat Covid". Tris emnas pli tard han ils emprims umens en Svizra avì in certificat en la man. Il code da funtauna è avert, l'Austria ha basà sia app sin el. Uschia è pussaivel, er en la medema amministraziun.

Autras nasziuns han tirà lezziuns da lur fallas. En il Reginavel Unì "ha decidì en il 2014" da betg stipular pli contracts IT da pli che 100 milliuns da lira, schaint che per motivs extraordinars. Da lura n'existan pli prolungaziuns automaticas, ils contracts da hosting duran al maximum dus ans. En la Frantscha sviluppan pitschnas equipas da l'stadi servetschs digitalas propas. Il "Cussegl da reviziun" ha enumerà sur 450 products che èn vegnids testads u sviluppads uschia. En ina mostra, in dils costa en media 290'000 euro per onn per svilup e design. Quai è in pitzell da quai che in grond project costa per onn.

Da quai deriva in propost en quatter parts. Emprim finanzia il Stadi products empè che projects: teams permanents per in champ tematic, per exempel assistenza sociala u taxes, cun in budget annual. Il parlament mesira quels tenor quai che la glieud e l'administraziun utiliseschan davart, betg tenor in cupert da livrads. Segund, exista in limit per la grondezza e la durada da contracts IT, suand la moda britannica. Terz, il Stadi construescha il cor cun svilupaders intern e impiega externs per las pitschnas taschas. Tenor il Controlla finanzial il Stadi po pagar salaris da marchà, mo per funcziuns spezialas betg adina. Quart, il code è avert, sco il "Lege" dal 2024 per software che il Stadi sviluppa u fa sviluppar pretenda gia.

Il quart punct è dapli che tecnologia. Sche il Stadi spendi milliards per informatica, decide el tge firmas existan en deca onns. Sche el cumpria gronds pachets tar las pli grondas firmas dal mund, finanzia sia creschientscha. Sche el cumpria en pitschnas quantitads, permetta consolidaziuns e publitgescha si code, naivan firmas en Svizra che han questa cumpetenza e po vender il lavur ad autras clientas pli tard. Quai genera lavurs e entratas fiscals. Grondas firmas tecnologicas naivan savens cun sustegn a lung temp dal Stadi. Il fabricatur da chips TSMC è vegnì fundà en il 1987 sco "societad communala" da la regenza taiwanesa, dal conglomerat electronic Philips e investiders privats. Oz è el tenor si declaraziuns il principal furnitur da chips da computer dal mund. Tgi na investe betg en la fundamenta, na duvria surprair sur da la mancanza.

A la medema idea d'iniziativa eu ha era propost ina soluziun che va en quella direcziun:

È agil mo in'etichetta?

Ina sa pudess fermar qua. Ma n'è betg uschè simpel, e las pli fermas obiezziuns vegnian da la "Controlla finanzial" suora. Ella na po betg derivar da si controllas che projects agils respectan meglier il budget e ils terminus che projects tradiziunals. E ella avertescha che metodas agilas vegnan consideradas «per se» cumplainas per success en blers projects.

I dat exempel. Il nov sistem da gestiun da cas dal chantun da Berna duvrava esser creà sco ina pitschna versiun preliminara, en collavuraziun cun las emprimas cumünas e sviluppà en funcziun. El è anc «anc en crisa". Il credit da 52 milliuns da francs è, tenor il cap d'uffizi responsabel, «probablamain betg suffizient», e el declera: «En revadira è l'introducziun vegnida fatga pli prest». Il program da duvras DaziT funcziuna agil, la "Controlla finanzial" ha lodà sia gestiun en il 2022, e malgrà quai è la transiziun da l'importaziun vegnida «spostada d'ün onn».

A quai vegn in obiezziun fundamentala che jau prenda en consideraziun. Ella sa formula uschia: Agil signifitga che na savain betg quant costa, e betg tge temp è necessari per finir. In parlament ha il dret da savair tut quai avant che el consenta. Reguls fermas protegian era cunter abus. En INSIEME las dumondas èn vegnidas definidas a part a part dal 2009 tenor il Consili federal, empè che esser stabilidas cumpletamain al cumenzament. En ils medems onns l'administraziun fiscala ha attribuit annuiadamaint decenas da contracts sut il limit senza procedura da licitaziun. E tgi pretenda ina politica industriala sto dumandar sch'il Stadi po tscherner vincents. Per mintga TSMC datti firmas sustegnidas da l'stadi, da las qualas nagin discuess pli. Una preferenza per furniders naziunals è gia vietada da la lega svizra e internaziunala da provida, sco il "Consili federal" declera.

En in punct la part adversa ha rasch. L'etichetta na gida nagin. In sistem per 85 organisaziuns cun in credit da 52 milliuns da francs resta in grond project, er sch'el cumenza cun ina pitschna versiun preliminara. La grondezza dal pass singul, la svelta che utilisaders realas vesan el e sch'il savur resta en casa, è pli impurtanta che la metoda scritta.

En quest obiezziun sa chasa in ver dilema e in auter che par simplamain. Il ver dilema è il conflict tranter la transparenza da cost en avon e l'imparar durant il process. Na po nagin maximar tut ils dus. Il parènt contrast pare esser tranter controlla e pitschnas passas. In parlament che vescha tut onn il lavur d'in team savra dapli che in cheu che conceda in credit per set tschintg ons e al final retschaiva in raport. Tgi vul controlla ils custs duess dumandar pitschnas tranchen, betg legas da 14 ons.

Er INSIEME na discuta betg contra pitschnas passas. Las concessiuns liberas eran in grond project che è vegnì dividì en contracts pitschns per evitar la licitaziun. E il Stadi na dovra betg tscherner in vincent. El duvria esser in bun client: cumprar en pitschnas quantitads, permetter consolidaziuns, pretender code avert. Quai preferescha betg per origin, ma per furniders che furneschan lavur da qualitad en pitschnas passas. Che quai resultegi in pliras firmas svizras è ina consequenza, betg ina pretensiun.

Il controll da finanzas scriva era, l'argument che las leis impedivan la collavuraziun che las metodas agilas dovran, sa savens sco scusa. Eu legia quai sco ina buna nova. Sche il dretg permetta il dialog cun ils furniders, la concurrenza da qualitad e contracts da quadro, il problem è en la pratica e en ils incentivs. Tut quai po vegnir midà pli svelt che in legl.

Saja sche il Stadi chattà la populaziun, na sai jau betg. En il 2023 ses IT-departaments n'èn betg pudì emplazzar in quart da las plazzas publicadas. Il svilup da cumpetenzas e structuras per lavur agil vegn stimà dal controll da finanzas per trais fin a quatter onns. Quai n'è betg in motiv da spetgar. È il motiv per cumenzar ussa e betg suenter la proxima leda da 14 onns.

Bun per tunnels, mal per software

Per il Gotthard il procediment era correct. Nus savain nua che il tunnel cumenza e nua che el finischescha. En il software nus na savain mai mai, e perquai arriva il controll da finanzas suenter decim onns al medem constataziun. Il Stadi na sto betg emprender a manar grondas projects IT. El sto cessar da far quels.

Sin Plural ha l'associaziun CH++ proponì ina idea d'iniziativa che s'adressa al Stadi: in departament independent che cumbinescha informatica, datas, segirezza cibernetica e IA. Jau ha lì agiuntà persunalmain intgins aspects, inclus ils dus embedids sura.

Mia posiziun davart quai: In nov departament da pers, è mo ina reorganisaziun, e reorganisaziuns han il medem risc sco grond projects. Quai è profitabel mo sch'el mida il möd che il Stadi construescha e pajescha software, e na simplamain cumbinescha responsabladads. Sche in departament è il lev da correct o sch'i basta da remodelar il budget e la provida, po vegnir discussà cun bunas raschuns.

Ti cunuschas ussa omes duas perspectivas. Co vesa ti quai?

Oliver Herren è co-fundader da Plural, Digitec Galaxus e True Wealth. El scriva qua sia opinione persunala, betg quella da Plural.

Pertgei che ils gronds progets IT dal Stadi naudan adina malschan?